कुशीत कूर्गच्या आणि कावेरीच्या

अॅनाकोंडा, गॉडझिला किंवा त्या छापाचे चित्रपट आठवतात का? पडद्यावर काहीसा गूढ अंधार, अजगरासारखं शांत पडलेलं खोल पाणी, आजूबाजूला घनदाट झाडी अन् जंगल. घरात करमत नसल्यामुळे अॅडव्हेंचरला जाऊन फुकट जीवाला घोर लावून घेणारे गोरे आणि गोऱ्यांची पोरे. सगळं व्यवस्थित चाललं असताना मध्येच तो अॅनाकोंडा अवतरतो. पडद्यावर आणि थेटरात सगळ्यांचे जीव वर-खाली करायला सुरुवात करतो. नोटाबंदीनंतर आपले पंतप्रधान ज्या-ज्या वेळी टीव्हीवर येऊन ‘मित्रों’ म्हणाले तेव्हा अनेकांचा जीव असाच वर-खाली व्हायचा. ते एक असो. मुद्दा अॅनाकोंडाचा आहे. तर तो महाप्रचंड साप, त्याच्या अवतीभवतीचं गूढ वातावरण आणि टॉप शॉटसमधून दिसणारं, दूरवर पसरलेलं गर्द हिरवं जंगल. नव्वदीत आणि एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला  डब केलेल्या फिरंगी चित्रपटांनी भारतात धुमाकूळ घातला होता. महाअजस्र प्राणी आणि ‘जॉन, वहाँ पर कुछ है’ असे डिस्कव्हरी छापाचे डबिंग असलेले हे पिक्चर फुल्ल माहोल पिटत होते. त्या चित्रपटांनी दाखविलेले जंगलांचं गूढ रूप तुम्हाला आठवत राहतं, ते गर्द काळपट हिरवेपण तुमच्या अवतीभवती पसरलेले असतं, तुम्ही कूर्गमध्ये असता! कर्नाटकातल्या कूर्गमध्ये.
उत्तर केरळला लागून असलेलं, कर्नाटकातील इतर शहरांपेक्षा पश्चिम किनारपट्टीच्या तुलनेने जवळ असलेले कूर्ग.  राहुल गांधी यांनी अमेठीतून रणछोडदास होत जेथून लोकसभा निवडणूक लढवली, ते केरळातील वायनाड हे कूर्गपासून तीन तासांच्या अंतरावर. सरकारी जिल्हा कोडागू. उटी, म्हैसूर यांच्या तुलनेत कूर्ग तितकंसं पर्यटकांमध्ये अद्याप लोकप्रिय नाही. म्हणजे मागील दशकभराच्या कालावधीत कूर्गचं नाव लोकांपर्यंत पोहोचू लागलंय. आम्ही कूर्गला जाणार म्हटल्यावर नेमकं कुठाय ते, काय आहे तिथे बघण्यासारखं वगैरे प्रश्न आपसूकच येत होते.  मुळात कूर्ग नावाचं ठिकाण असं काही अस्तित्वात नाही. मडिकेरी हे या जिल्ह्यातलं मुख्य गाव. प्रशासकीयदृष्ट्या महत्वाचं. पण, लोकांचं कूर्गकडे लक्ष जाण्याचं कारण येथे जिकडेतिकडे पसरलेलं जंगल आणि आल्हाददायक वातावरण. कूर्गमध्ये जंगल आहे म्हणण्यापेक्षा हा अख्खा जिल्हाच जंगलात वसवला आहे, असे म्हटले तर तो ‘जुमला’ठरू नये. खरं तर मला अतिशयोक्ती शब्द वापरायचा होता, पण ते एक असो.
बंगलोरहून निघाल्यावर म्हैसूरला मागे टाकत आपण मडिकेरीला पोहोचू शकतो. मुळात म्हैसूर हेच एक सुंदर शहर आहे. पण, कूर्गची हवा वेगळी. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ११०० मीटर उंचीवर रेनफॉरेस्टने व्यापलेलं हे ठिकाण. वळणदार रस्ते, ज्या रस्त्याने जाल तिकडे आजूबाजूला उंचच उंच वाढलेली झाडं, साथीला नारळ आणि कॉफी. ज्यांनी हिमालय बघितला आहे त्यांना येथील वळणदार रस्त्यांचे आणि थंडीचे फार काही वाटणार नाही. पण,  ही तुलना केली नाही तर आनंदात आणखी थोडी भर पडेल हे निश्चित.
सुरुवातीला उल्लेख केला तशी अॅनाकोंडाची आठवण करून देणारी ठिकाणी कितीतरी सापडतील. निसर्गधामसारखं वन विभागाने विकसित केलेलं ठिकाणं असो की हत्तींसाठी विशेषत: बनविलेला दुबारे एलिफंट कॅम्प! कूर्गला कावेरी नदीचं वरदान लाभलंय. मुळात कावेरी नदीचा उगमही याच जिल्ह्यातला. तालकावेरी येथील डोंगरातून ही नदी उगम पावते. तिथे आता मंदिर उभं राहिलंय आणि आजूबाजूला दूरवर पसरलेली घनदाट अभयारण्य हा प्रदेशच संरक्षित जंगल म्हणून जाहीर करण्यात आला आहे. येथून निघालेली कावेरी जिल्हाभर बागडत राहते. निसर्गधाम हे छोटंस बेट तिनंच निमाण केलेलं. अॅनाकोंडावालं फिलिंग देणारं. दुबारे एलिफंट कॅम्प म्हणजे लहान मुलांसाठी आणि लहानांसारखं मन असणाऱ्यांसाठी मज्जेचं ठिकाण. २०-२५ लहानमोठे हत्ती, कावेरी नदीत त्यांच डुंबणं, त्यांच्या सेवेत असलेले आणि या महाकाय प्राण्याला मुठीत ठेवू बघणारे माहूत यांचं हे विश्व. या कॅम्पवर जाण्यासाठी कावेरी नदी ओलांडून जावं लागतं.  नदी फुल फॉर्मात असते तेव्हा बोटींनी कॅम्पपर्यंत जावं लागतं. आम्ही गेलो तेव्हा पाणी बरेच कमी होते आणि नदीतील दगड वर आलेले. तरीही वेगवान, खळाळत्या कावेरीतून, पाण्यातून आणि दगडांवरून तोल सावरत जाणं म्हणजे सही मजा. काळपट, हिरव्या रंगाच्या कावेरीतून पावलं टाकत आपण हत्तींच्या राज्यात पोहोचतो. हत्तींना चारा खाऊ घालणं, त्यांच्या अंगावर पाणी घालणं, त्यांनी सोंडेतून उडविलेला फवारा आणि त्याचा आपल्या अंगावर होणारा अभिषेक! रोजच्या जगण्यात आपण लहान-सहान आनंदांना पारखे झालो असतो. काहीतरी वेगळं घडावं म्हणून आस धरून बसतो आणि डिजिटल थ्रिल किंवा आनंद शोधत बसतो. हत्तींच्या सान्निध्यात केलेली मस्ती तुमच्यातील लहानपणाला पुन्हा जागं करते. खळखळणारी कावेरी तुमच्यातील अवखळपण पुन्हा एकदा जागवते. कावेरीच्या काठाने पसरलेली मोठाली झाडं आणि वेली नदीच्या पाण्यावर सावली धरून उभी असतात.  त्या सावलीचा थंडगारपणा आपल्याही मनावर पडत जातो.  कावेरीच्या भवताल पसरलेला शांतपणा आपल्यात भिनत जातो. निसर्ग आपल्या जवळ येऊन उभा ठाकतो. कूर्गच आणि कूर्गच्या कावेरीचं दर्शन सार्थक होतं. समाधान आणि आनंद सोपा-सोपा होऊन मिळत राहतो. आपण थबकलो असतो, पण कावेरी नाही आणि तिचा प्रवासही नाही.
..........................

घरं बोलत राहतात...

ऐसपैस पसरलेला वातावरणातील निवांतपणा, काहीसा गूढ पण तरीही हवाहवासा वाटणारा सावली-प्रकाशाचा खेळ आणि जोडीला खिडक्या-छपरांवरून उतरू पाहणाऱ्या वेली! प्रकाशाचा एक तिरपा कटाक्ष झेपावतो आणि त्याच कौला-वेलींवरून ओघळत जातो शब्दांचा मेळ! प्रकाशाचा वाटेने शब्द उलगडत जातात. आपला भवताल गच्च धरून उभ्या असलेल्या घराचे अवकाश कवेत येत जातं. किमया घडत जाते अन् घरं उमगत जातं!

माधव आचवलांनी १९६१ मध्ये लिहिलेलं ‘किमया’ हे घरांबद्दल बोलणारं पुस्तक रंगकर्मी अतुल पेठे उलगडून दाखवत होते, तेव्हा आसपास असंच काहीसं होत होतं. घर नावाचं अफाट प्रकरण आपल्या आयुष्यात तळ ठोकून बसलं असतं. उसवलेल्या दिवसाला संध्याकाळचं अस्तर  लावण्याच्या धडपडीत या घराकडे बघणं राहूनच जातं. लाखा-लाखांची आपली घरं आपल्यासाठी ‘प्रवाशांसाठी निवारा’ झाल्यासारखी झाली आहे. बाहेरच्या जगाने घरातलं जगणं बॅकफूटवर ढकललंय. पाय पसरून, डोळे मिटून अन् श्वास भरून घर स्वत:त सामावून घेण्याचे क्षणही तर मोजकेच झालेय.

कुणा त्या भन्नाट माणसाच्या डोक्यात आले असेल ना, ‘चलो, अभी सेटल होना है’! आणि माणसाने भटकंती सोडून घरं बांधायला सुरूवात केली. घरं काय अन् वास्तू काय! रंग, गंध, स्पर्श, सूर, नाद, इतिहास, भाषा, कला असे जगण्याचे हजारो कंगोरे आपल्यात सामावून घेऊन उभ्या असतात. अन् एवढ्याने काय होतंय? माणसाच्या जाणतेपणाचे आणि मूढत्वाच्या  प्रवासाचे पुरावे घेऊन वास्तू उभ्या आहेत जागोजागी! आपण, त्यांच्या समोर जाऊन उभं राहावं तर बोलायला लागतात!

म्हणे, माणसांचा इतिहास हा स्थलांतरांचा इतिहास आहे. आणि असं असेल तर घर काय असतं, हे स्थलांतरितांइतकं चांगलं कोण सांगू शकेल! येथे पुन्हा आपण कधीही राहणार नाही, हे लक्षात आलं असतं. उंबरा ओलांडून आणि पाठ फिरवून जाण्याच्या अगोदर घराच्या भिंती-दारांवरून हात फिरवून बघतात. काय साठवून घ्यायचं असतं त्या स्पर्शात! जणू काही आयुष्यभर तो स्पर्श टिकणार आहे, अशा असोशीने चाललं असतं. पण, त्याचं महत्व स्थलांतरितांना ठाऊक असतं, नाही तर मग मायबापाचं घर सोडून सासरी जाणाऱ्या लेकीला!

घरं बोलत राहतात, वास्तू सांगत राहतात. चित्र बोलतात ना तसंच! आपल्या आपल्या मनस्थितीनुसार पट विणत राहतात. हो, मनस्थितीनुसार पालटतं ना घरांचं जाणवणं! म्हणजे जी.ए.कुलकर्णी वाचून बाहेर पडलं तर एखादं घर केशवपन केलेल्या लाल वस्त्रातल्या विधवेसारखं जाणवायला लागतं. पु,लं. वाचून फिरायला निघावं तर तेच घर सुस्नात होऊन कोवळ्या उन्हात केस वाळवत बसलं असतं, नवथर तरुणीसारखं! घरं जाणवतात, निश्चितच!

घराशी बांधून राहणं हे भौतिकतेत गुंतत राहणं की त्याच घरात देवासमोर बसून त्यांच्याशी खुल्ला संवाद साधणं हे मोह-मायेच्या पलीकडलं. पहिलं जमलं तर राजस भाव रुजतो, दुसरं साधलं तर सात्विकतेचा सुगंध पसरतो. घरं, सगळंच साधतात. घरं मंदिरं होऊन जातात. कोणार्क आणि खजुराहोसारखी. प्रतिकं होऊन जातात समृद्धी, तादात्म्य, सौंदर्य, ऋजुता आणि एकरूपतेची! अध्यात्म तरी काय वेगळं असतं ना!

मंदार मोरोणे, नागपूर

पुलं.... असेच थांबून राहा!

पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे नावाच्या गारुडाने घात करण्यास सुरुवात केली तेव्हा ‘टीनएजर’चा टॅग नुकताच लागला असावा. हे गारुड त्या नंतरच्या प्रत्येक पुस्तक, भाषण, ऑडियो आणि व्हिडियोगणिक वाढत गेले. त्यानंतरच्या किमान दहा वर्षात ‘देशपांडे’ नामक या व्यक्तीने आयुष्यात धूमाकूळ घातला होता. बाजीप्रभूंच्या स्मरणाने बाहू फुरफुरले असतील तर या देशपांड्यांच्या वाचनाने बुद्धीला आणि भाषेला तरतरी येत गेली. आयुष्य जसजसे पुढे जाते तसतसे मागे सुटलेल्या वाटांकडे असोशीने बघणे वाढत जाते. आपल्या गावातील घराकडे कसे आसुसून बघत असतो आपण! वय चाळिशीकडे झुकत असताना आणि डोक्यावरचे ‘सिल्वर लायनिंग’ वाढत असताना, ‘पुलं’ कडे वळून बघणे हे असेच असोशीचे आहे.

कामाच्या धबडग्यात कोपऱ्यात किंवा पलंगाखाली ठेवलेल्या बॅट-बॉलचे विस्मरण झाले असते. मग मध्येच कधीतरी आई किंवा बायको साफसफाईचे काम सांगते. वाढत चाललेले पोट आणि अकडलेली कंबर सावरत वाकल्यावर पलंगाखालची बॅट-बॉल नजरेस पडते. तो आनंद शब्दात सांगता येत नाही. किंवा ती रुखरुखही असते. आज, इंग्रजी-मराठी, रिअलिस्टिक, फिक्शन, पुरोगामी प्रचारकी किंवा जडजंबाळ काहीतरी वाचत असताना मध्येच टीनएजमध्ये गवसलेल्या ‘पुल’ नामक ठेव्याची आठवण येते. बॅट-बॉलवाले फिलिंग पुलंच्या आठवणीने जागे होते.

पुलंचे पहिले वाचलेले पुस्तक म्हणजे ‘असा मी असामी’.  माझ्या मामांकडे गेलो असताना त्यांच्या संग्रहात मिळालेले पुस्तक. एक किंवा दोन दिवसात ते वाचून काढले आणि त्या नंतर या देशपांडेशाहीचा अंमल सुरू झाला. पुस्तके विकत घेण्याचा आणि घेऊन देण्याचा शिरस्ता आमच्या घरी आता तिसऱ्या पिढीतही पाळला जातोय. माझ्या बाबतीत बोलायचे झाले तर ‘जादूची चटई’, ‘महेश उडाला भुर्रर्र’ अशी खरेदी थांबली होती त्याच काळात घरात ‘फास्टर फेणे’च्या जोडीने ‘पुल’ येऊ लागले. त्यांच्या पुस्तकातील मध्यमवर्गीय माहोल डोळ्यासमोर चित्रे निर्माण करू लागला. वर्णन कसे करावे, शब्दांचा वापर कसा करावा, शब्दांच्या निरनिराळ्या अर्थांचा चमत्कृती, लेखनात त्यांचा कसा वापर करावा अशा अनेक गोष्टी रुजत गेल्या. तिरकस नजरेने एखाद्या गोष्टीकडे कसे बघावे, विरोधाभासातून होणारी गंमत कशी टिपावी, गंभीर बाबीमागे दडलेला विनोद कसा समजून घ्यावा हे कळू लागले ते याच पुलंच्या लेखनातून. हे सगळे करतानाही भाषा सहजसोपी कशी राखावी याचे सुरुवातीचे धडे कदाचित याच काळात बुद्धीच्या कोपऱ्यात रुजत गेले असावेत असे आता जाणवत राहते. विशेषत: पत्रकारिता करताना सोपे, सहज आणि लहान वाक्ये लिहिण्यावर सातत्याने भर दिला जातो. शेवटपर्यंत आपल्याला असं सोपं लिहिता येतंय की नाही याचा संभ्रम कायम असतो. या बाबत ज्या ज्या वेळी शंका निर्माण होते त्या त्या वेळी पु. ल. देशपांडे यांची आठवण् येते.  सोपे लिहीत असतानाही शब्दांचे खेळ, त्यांचे लालित्य, त्यांच्यातील अर्थवैविध्यता, त्यातून निर्माण होणारी गंमत हे ही जपता आले पाहिजे असे वाटत राहते. ते करायचे तर शब्दसाठा जितका समृद्ध हवा आणि तितकाच तो चपखलपणे लिखाणातून उतरायलाही हवा. हे असे वाटण्यामागील प्रेरणा नि:संशयपणे पुलंच आहेत. संशोधनाच्या पद्धतीने त्यांचे साहित्य कधीही न अभ्यासले नाही. मात्र या गोष्टी थोड्याफार जमू लागल्या हे त्यांच्या लिखाणाच्या वारंवारच्या वाचनातूनच आले आहे.

साधीसोपी वाक्यरचना करतानाही एखादे शब्दचित्र कसे उभे करावे याचा वस्तुपाठ त्यांच्या प्रत्येक लिखाणातून येत राहतो. पत्रकारितेच्या मागच्या १३-१४ वर्षांच्या काळात सातत्याने मुलाखती घेत आलो आहे.  या मुलाखती लिहिताना त्या त्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व आपल्या लिखाणातून उभे राहावे याची काळजी वाटत राहते. आणि या काळजीतून ज्या वेळेस लिखाण सुरू होते त्या प्रत्येक वेळी अनाहूतपणे संदर्भ असतात ते पुलंच्या व्यक्ती आणि वल्लीची! त्यातील एकेक व्यक्तिरेखा म्हणजे अभ्यासावी आणि वारंवार अभ्यासावी अशीच आहे. त्याचा परिणाम निश्चितपणे आपल्याही लेखनावर होत राहतो. एखादी व्यक्ती बसते, उठते, चालते कशी, तिच्या चेहऱ्यावरचे हावभाव, हालचाली, एखाद्याची विचार करण्याची पद्धत कशी असेल हे सगळं टिपलं पाहिजे. टिपलेलं हे सगळं आपल्या लिखाणात आलं पाहिजे आणि आलंच तर ते कसे यावे तर मग ‘पुलं’ सारखे यावे, ही सगळी विचारप्रक्रिया मनात ठसली आहे. व्यक्तिआधारित लेखनाचा आदर्श किंवा वस्तुपाठ कोण असावा तर पु. ल.  देशपांडेच इतका त्यांचा प्रभाव जवळपास दोन दशकांनंतरही टिकून आहे.

पत्रकारांसाठी किंवा कोणत्याही लेखनासाठी निरीक्षण ही अत्यंत महत्वाची गोष्ट आहे. ते जितकं चांगलं तितक्या अधिकाधिक गोष्टी तुम्हाला तुमच्या लेखनातून मांडता येतात. ‘पुलं’ या दृष्टीने अभ्यासणं हे देखील रंजक आहे. चितळे मास्तरांच्या कोट-टोपीपासून ते त्यांच्या फाटक्या चपलेपर्यंत, सखाराम गटणेच्या डोक्यावरून टोपीपासून ते पेस्तनकाकांपर्यंत प्रत्येक गोष्ट डोळ्यासमोर खणखणीतपणे उभी राहते. त्यांच्या कोणत्या तरी लेखात त्यांनी ‘मठ्ठ गोदी’ असा शब्दप्रयोग केला होता. त्यातून जे चित्र डोळ्यासमोर उभे राहिले, ते आजही त्या प्रकारची एखादी मुलगी समोर आली की आठवून जाते अन् नको त्या वेळी अकारणच ओठांवर हसू उमटते. ऑल क्रेडिट गोज टू मि. पीएल. ! निरीक्षणाच्या या त्यांच्या ताकदीचे आजतागायत अप्रूप वाटत आले आहे.

पण, या जरा तांत्रिक गोष्टी झाल्या. सर्वात महत्वाची गोष्ट पुलंनी काय दिली असेल तर ती म्हणजे विनोद कळण्याची समज! दुसरे एक ते तिरकसपण. आणि तिसरे शब्दांशी खेळत होणारी विनोदनिर्मिती. चौथे आयुष्यात अकारण उद्भवणारे गंभीरपण. काही काही लोकांच्या आयुष्यात हे गंभीरपण जरा जास्तच डोक्यावर येऊन बसले असते. म्हणजे अशा लोकांना गंभीर राहणे आणि गांभीर्य असणे, यात फरक असतो, हेच बहुतेक कळत नाही. थँक्स टू पुलं, माझ्या मानगुटीवर हे अवास्तव गांभीर्याचे भूत मानेवर बसले नाही. अनेक कठीण गोष्टी आणि घटना आपल्या आयुष्यात घडत असतात. आजूबाजूची परिस्थिती गंभीर असतेही. क्वचित मनावर दडपणही असते. पण, अशाही परिस्थितीत त्या घटनेतील गंमत टिपण्याची क्षमता थोडीफार अंगी आली असेल तर ती पुलंच्या साहित्याच्या वाचनातून आली हे निश्चितच. पहिल्या संस्कारांचे श्रेय पुलंचेच! आपल्या अवतीभवती एखादा ध्येयवादी. टिपिकल माणूस दिसला की आपसूक ‘सखाराम गटणे’  आपल्याला आठवतो, घरोघरी खपणारे नारायण आपण टिपू लागतो, हे सगळे श्रेय कुणाचे., निर्विवाद पुलंचेच! दासबोध, तुकाराम गाथा आणि ज्ञानेश्वरी या नंतर मराठीत काही लिहिले नाही तरी चालेल, असे व.पु. काळे यांनी कुठेतरी लिहिल्याचे स्मरते. व्यक्तिरेखा मांडण्याच्या बाबतीत, व्यक्ती आणि घटनांमधील विसंगती टिपण्याच्या बाबतीत आणि त्या सगळ्यातून विनोद निर्मिती करण्याच्या बाबतीत पुलंनी केलेल्या कामानंतर पुढे काही लिहले नाही तरी चालेल.

 पुलंच्या सगळ्याच साहित्यात एक मध्यमवर्गीय वातावरण आणि जुन्या काळातील भारलेपण काठोकाठ भरले आहे. त्या काळातील मध्यमवर्गीय मूल्ये, ते संस्कार आधुनिक काळात धूसर होत चाललेले आहेत. मधल्या काही वर्षांमध्ये मध्यमवर्गीय आणि त्यातही ब्राह्मणी मूल्यांना नाकारत सुटण्याचा एक खेळ महाराष्ट्रात सुरू झाला जो आजतागायत कायम आहे. महाराष्ट्राच्या समाजकारणात जे लोकमान्य टिळकांचे झाले ते साहित्य आणि लेखनाच्या क्षेत्रात पु.ल. देशपांड्यांचे करण्याचाही खेळ काही जणांनी खेळून पाहिले. या तथाकथित पुरोगामीपणाचा पगडा मनावर बसलाही. पण, आता सर्वत्र आक्रस्ताळेपणाचा कळस झालेला दिसत असताना पुलंच्या साहित्याचे महत्व आणखीच अधोरेखित होते. आपल्या प्रत्येक कलाकृतीतून वाचक-श्रोते आणि प्रेक्षकांना निखळ आनंद महाराष्ट्रात सर्वाधिक कुणी दिला असेल तर तो पु.ल. देशपांडे यांनीच दिला आहे हे नाकारता येत आहे. हे सगळे करीत असताना त्यांनी स्वीकारलेली ‘एक होता विदूषक’ प्रकारची भूमिकाही अनुकरणीय ठरते. तेच मध्यमवर्गीय वातावरण, लहानसहान गोष्टींमधून आनंद शोधण्याची वृत्ती आणि गतकाळातील चांगल्या गोष्टींना आस्थेने कवटाळणे याचे अप्रूप आहेच. किंबहुना, ते सगळे पुढील पिढीपर्यंत जावे असेही आवर्जून वाटते. या सगळ्यांसाठी आयुष्यात ‘पुलं’ नावाचं भारावलेपण कायम राहावे, ही अपेक्षा अवास्तव ठरणार नाही.

पुलंनी माझ्यासह असंख्य सामान्यांच्या आयुष्यात ज्या दोन गोष्टींची सहजपेरणी केले त्या म्हणजे संगीत आणि बंगाली भाषा! माझ्यासारख्या ज्यांना शास्त्रीय किंवा कोणत्याच संगीतातील काहीच कळत नाही अशांमध्ये ख्याल, ठुमरी, रागदारीपासून सुगम संगीतापर्यंत विविध गायनप्रकारांची गोडी निर्माण करण्याचे काम जितके पुलंनी केले ते इतर कोणत्याही संगीत क्षेत्राशी संबंधित व्यक्तींनी केले नाही. हीच गोष्ट बंगाली भाषेची! म्हणजे  सशस्त्र क्रांतिकार्यामुळे महाराष्ट्राच्या मनात बंगाल वसला आहेच. त्यानंतरच्या काळात बंगाली भाषा, साहित्य, संगीत आणि अर्थात शांतीनिकेतन यांच्याबद्दलची ओढ पुलंमुळेच निर्माण झाली आहे. जग फिरून आल्यावरही अद्याप शांतीनिकेतन बघितले नाही अशी रुखरुख व्यक्त करणारेही लोक माझ्या ओळखीचे आहेत. या अवस्थेमागील कारण पुलंनी रवींद्रनाथ, त्यांच्या कलाकृती आणि शांतीनिकेतन यांच्याबद्दल मराठीतून केलेली वातावरण निर्मिती हेच आहे. हे आकर्षण इतके आहे की वेगळ्या भाषा शिकण्याच्या यादीत अद्यापही बंगालीच पहिल्या क्रमांकावर आहे.

सुरुवातीच्या काळात आपल्या रोल मॉडेल्समध्ये अनेक मान्यवरांच्या समावेश असतो. हळूहळू त्यातल्या अनेकांचे पाय मातीचेच होते हे कळल्यावर ते आकर्षण कमी होत जाते. सुदैवाने ‘पुलं’च्या बाबतीत असं काही घडलेले नाही. किंबहुना ते घडूच द्यायचे नाही. विशेषत: सध्याच्या टोकाच्या, आक्रस्ताळ्या, असंख्य विद्वेषांच्या काळात आणि मनामनात फूट पडलेल्या काळात पु.ल.देशपांडे हे मनाला आल्हाद देणारे ‘आनंदनिधान ठरतात’. मध्यमवर्गीय म्हणून हिणवा, अभिजात आहे की नाही यावर लाख चर्चा करा, आम्हाला ‘पुल’ हवे आहेतच. पुल, तुम्ही आयुष्यात असेच मस्तपैकी अस्ताव्यस्त पसरलेले राहा. माझ्याच नाही तर माझ्या पुढच्या आणि त्याही पुढच्या पिढीपर्यंत असेच कायम राहा! आम्हाला तुम्ही हवेच आहात!

मि. गांधी, इटस फॉर यू!

मि. गांधी, अभिनंदन. तुम्ही १५० वर्षांचे झालात. केक पाठवतोच तुम्हाला, पण म्हटलं चला जरा गप्पा पण मारून घेऊया. तसं तुमच्या बर्थडेलाच लिहिणार होतो . पण, तेव्हा भक्तीचा महापूर आला होता. सोचा, भक्तीरसाचे पाझरणे थोडे थांबू देऊया, मग तुम्हाला एक कॉल मारू! आता कसं आपल्याला दोघांनाही फुरसत आहे. ते काय आहे ना,  माझ्यातच थोडा प्रॉब्लेम आहे. असा एका कोणत्या व्यक्तीबद्दल आपल्या मनात राहून राहून गहिवर दाटून येत नाही. मग ते तुम्ही असा, सावरकर असा नाही तर हेडगेवार असा. राम-कृष्णाबद्दलच आपलं असं भक्तीचं नातं नाही, त्यामुळे तुम्हा कुणाबद्दल असण्याचा काही प्रश्नच नाही. आता, यात तुम्हा कुणाचा अनादर करण्याचा काही हेतू नाही हो बावा.! नाही तर घ्याल मनाला लावून. पण, त्याचं काय आहे ना, ‘अखिल भारतीय देव बनवा संघटने’चे आपण चार आण्यांचे सुद्धा सदस्य नाहीत. मग तो देव कोणताही असो. पण, म्हणून तुम्हा कुणाबद्दल राग नाही, हे नक्की! म्हणजे काय होतं ना, की कुणी असं ‘बापू’ वगैरे म्हटले, की कानावर हात ठेवून किंकाळणारी निरुपा रॉय नाही तर ए.के. हंगल आपल्याला आठवतात. सो ते राष्ट्रपिता, बापू वगैरे काही मला जमलं नाही. जसं मला देव नामक एन्टिटीपुढे कर्मकांड करणं जमत नाही, तसंच!

पण, तुम्ही मला राजकीय, ऐतिहासिक, सामाजिक नेते म्हणून निश्चितच भावता. तुम्ही सगळेच. त्यातही मि. गांधी, तुम्ही तुमच्या समकालीनांपेक्षा सरसच होता. राजकारणी हा चतुर, धूर्त, लोकांची नस ओळखणारा, लाट तयार करणारा, लाटेवर स्वार होणारा, योग्य वेळी भूमिका नव्वद अंशाच्या कोनातही बदलण्याची तयारी असणारा असावा लागतो. तुम्ही असे होतात. समाजशास्त्रांचा, माध्यमशास्त्राचा आणि पत्रकारितेचा विद्यार्थी म्हणून तुमच्याकडे कितीतरी वेळा बघतो, विचार करतो. पॉलिटिकल कम्युनिकेशन नावाचा प्रकार तुम्ही काय प्रभावीपणे हाताळलात.! समाजातील बहुसंख्यांना काय अपिल होईल याचं तुमच्या इतकं अचूक ज्ञान तुमच्या समकालींनापैकी कुणालाच नव्हतं, असं आता वाटतं राहत. राजकारण करताना प्रतिके तयार करणं खूप महत्वाचं असतं. या प्रतिकांमधून सामान्यांपर्यंत संदेश पोहोचवायचा आणि त्यांना आपल्याशी जोडून घ्यायचं हे कसबी राजकारण्याचं कौशल्य असतं. मि. गांधी, तुम्ही यात खूपच वरचढ होतात. ते तुमचं पंचा नेसून असणं, आत्म्याचा आवाज, चरखा, मिठाचा सत्याग्रह, प्रभात फेरी, उपोषण आणि त्यागमूर्तीवाली प्रतिमा. सगळंच अप्रतिम!

भारतीय मनाला त्यागाचं, साधेपणांचं पूर्वापार अप्रूप आहे. तुमच्याही पूर्वीपासून. ऋषी, मुनी किंवा संतपरंपरेतून आलं असेल का ते. तुम्ही जास्त चांगलं सांगू शकता. तुम्ही ते अप्रूप बरोबर हेरलं. आयुष्यभर पंचा स्वीकारणे सोपे नाहीच पण ती झाली दिसणारी कृती. त्या कृतीतून तुम्ही राजकीय नेते म्हणून ज्या खुबीने लोकांशी स्वत:ला जोडून घेतलं, ते लाजवाब होतं. तीच बाब चरख्याची, खादीची, प्रभात फेरींची, उपोषणांची! चरखा चालवून आणि येथे खादी घालून काही मँचेस्टरच्या कापड गिरण्या बंद पडल्या नसत्या. इंग्रजांनी आणखी कोणत्या तरी देशात कापूस उगवून त्या चालविल्याच असत्या. म्हणजे भारतीय लोक त्यांचे कपडे घालीत नाही म्हणून काही इंग्रज उद्योगपती रस्त्यावर नसते आले. अशी आपली कितीशी पर्चेसिंग पॉवर असेल तेव्हा. आजच्या सारखी मार्केट म्हणून देखील आपली गणना नव्हती. म्हणजे मला माहिती नाही, पण असलं काही लॉजिकल आणि माहितीपूर्ण तुमची भक्तमंडळी आमच्यासमोर सहजपणे आणत नाही. येतात ते तुमचे संतत्वाचे आणि भक्तीचे उमाळे. त्यात काही आपल्याला इंटरेस्ट नाही.

हा तर मुद्दा चरख्याचा आहे आणि सगळ्या प्रतिकांमधून तुम्ही साधलेल्या राजकीय संप्रेषणाचा किंवा जनसंवादाचा आहे. लोकसंग्रह करावयाचा आणि त्याला क्रियाशील करायचे, त्यासाठी बहुसंख्य लोकांना सहजपणे करता येईल असा कार्यक्रम देणे आवश्यक असते. लोकसंग्रह आणि संघटनशास्त्रामधील अगदीच बेसिक नियम. चरखा कातण्यासारखं कुणालाही करता येणारं, खादीसारखं क्रांतिकारी फिलिंग देणारं सोप्पं काम तुम्ही स्वातंत्र्य आंदोलनाशी जोडलं. भगतसिंह किंवा सावरकरांचा मार्ग चोखाळणं प्रत्येकाच्या आवाक्यातलं नव्हतं. इतक्या मोठ्या समर्पणाची तयारी सगळ्यांची नसते. पण, सोप्पं काम दिलं की लोकं आपल्याला जास्त प्रतिसाद देतात हे तुमच्यातील लोकनेत्याने अचूक ओळखलं होतं. प्रभावीपणेही राबविलंही. तुमचं यश सगळ्यांसमोर आहे.  बॉस, आपकी इस अदा पें हम फिदा है! याला जोड तुमच्यातील व्यवस्थापन कौशल्याचीही. माणसांपासून ते संसाधनांपर्यंत, आश्रमापासून ते काँग्रेसपर्यंत सगळ्यांचच व्यवस्थापनही अभ्यासण्यासारखं वाटत राहतं

इतका मोठा देश, कम्युनिकेशनची कोणतीही प्रभावी साधनं नसताना स्वत:शी जोडून घेणे, हा जोक नव्हता. यू डीड इट.! इतका जबरदस्त पॉलिटिकल कम्युनिकेटर आपल्या देशाने आजवर बघितलेला नाही. सो आपला सलाम, तुमच्यातील त्या चतुर राजकारण्याला, संवादशास्त्रावर अचूक पकड असलेल्या व्यक्तीला.

तर, मि.गांधी, भेटत राहूच. तुम्हीही भेटत राहा. भक्तांची रांग जेथे संपेल, तिथून थोड्या दूर अंतरावर  उभा आहेच मी. सवड मिळाली की मिस्ड कॉल द्या नाही तर हात दाखवा. बसू गप्पा मारत.! फॉर नाऊ, बाय बाय!

…………………………………

मौनाची रुपं हजार…!

डिसेंबर महिन्याची संध्याकाळ… किंवा रात्र म्हणा.. मेळघाटातील गारेगार वातावरणात आम्ही तीन मित्र निघालोय गाडीतून. आजूबाजूच्या जंगलात मिट्ट् काळोख भरलेला आणि रस्ता सुनसान. सहज म्हणून एका ठिकाणी गाडी थांबविली आणि तिघेही बाहेर आलो. वर मोकळं चांदण्यांनी भरलेलं आकाश आणि वातावरणातला सॉलिड गारवा. अशा वेळी गझलगायक मित्र आल्हाद काशीकरच्या अंगात जगजित सिंगांचं वारं घुसलं नसतं तरच नवल. तो ‘जिंदगी धूप तुम घना साया’ गुणगुणू लागला आणि गंधर्वाच्या घरचं जेवण जेवलेल्या विकास केमदेवांनी सुमोच्या बॉनेटवर ताल धरला. पुढचा अर्धा तास जगजितसिंहांनी आम्हाला भारून टाकलं होतं. आल्हादचा सूर थांबला तसा केमदेवांच्या ठेक्याने विराम घेतला आणि  जाणवलं, आता अंतर्बाह्य व्यापून टाकण्याची जबाबदारी मेळघाटी शांततेने घेतली आहे.  पुढची काही मिनिटं ते मौन अंगात पाझरत होतं, अचानक आपलं सगळं अस्तित्व मौनात विरघळत चाललंय अशी जाणीव दाटून राहिली आणि अंधारभारलं मौन नखशिखांत व्यापून उरलं.

मौन कायमच भावत आलंय मला. पाऊस जसा प्यारा, तितकंच आकर्षण मौनाचंही.  आणि त्याच्या भिन्न भिन्न आविष्कारांचंही. अहिंसेच्या प्रॉडक्टला गांधीजींनी ब्रँड बनवला तसा मौनाला विनोबांनी ग्लॅमर मिळवून दिलं. पण, कुठलंच मूल्य एका व्यक्तीचा कॉपीराइट कसा असेल? मूल्य तर प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे अनुभवायचं असतं. मूल्याची अंतर्भूत ताकदच जगणं व्यापून टाकण्याची असते आणि मौनाची तर निश्चितच असते. मौनाची अशी कवेत घेणारी  रुपं आपल्यापैकी सगळ्यांनाच तर येऊन भिडत असतात जागोजागी, क्षणोक्षणी!

कुरुक्षेत्र विद्यापीठाच्या इतिहास विभागात बसलो होतो. सोबतीला विज्ञान आणि पावसाचे कॉपीराइट ओनर मयुरेश प्रभुणे होतेच. विद्यापीठात शिरतानाच कमालीचा उकाडा जाणवत होता आणि अवघ्या अर्ध्या तासात काळोख दाटून आला. विद्यापीठाच्या लाल विटांच्या भिंतीच्या बॅकड्रॉपवर पाऊस काळोख दाटून आला. विद्यापीठाच्या लाल विटांच्या भिंतीच्या बॅकड्रॉपवर पाऊस सरसरा कोसळू लागला. तिथल्याच एका पॅसेजमध्ये उभा राहून पाऊस बघत होतो आणि समोरच्या बसक्या इमारतीवर मोर येऊन बसला. गपगुमान पिसारा गुंडाळून पाऊसधारांमध्ये भिजत उभा होता. पाच मिनिटे, दहा मिनिटे करीत तब्बल अर्धा तास पावसाचा नाद निनादत होता, तो मोर भिजत होता आणि मी अवाक्षरही न बोलता तो पूर्ण वेळ हा अनुपम सोहळा बघत शांत होत होतो.

कुरुक्षेत्रात असंख्य धार्मिक स्थळं आहेत. लोक दर्शनाला येत राहतात, आपण लोकांचं दर्शन घेत राहावं, असा काहीसा खेळ चालला होता. समोर काही अंतरावर उंचापुरा, एकच एक भगवी कफनी घातलेला माणूस उभा होता. का कुणास ठाऊक पण त्याच्यावर नजर खिळली होती. आणि एकाएकी त्या माणसाने उभ्या उभ्याच भर गर्दीत आपला शरीरधर्म पार पाडला. उगाच आडपडद्याने का बोला, त्याने तेथेच विष्ठा केली. अंगावर सरसरून काटा आला. जिताजागता माणूस समोर आहे, पण त्याचं अस्तित्व आहे काय अन् नाही काय? असून काही उपयोग नाही.. नसून कुणाला दु:ख नाही. जिताजागता माणूस. मानवी अस्तित्व अर्थहीन असल्याची भावना एकाएकी भीतीसारखी अंगभर पसरली. अर्थहीनतेचा हा अनुभव यायलाही महाभारताच्या कुरुक्षेत्रातच यावे लागले, हा योगायोगच समजावा का? त्या एका अनुभवाने सुन्नच झालो. सुन्नपणा हे ही मौनाचेच रुप म्हणावे का? की सुन्नपणाची परिणीती मौन?

जंगलातून जाताना, पर्वताच्या कड्यावरून दूरवर नजर फेकताना, कच्छच्या कच्छच्या लांबच लांब रस्त्यावर बसकण मारली असताना, मौन भेटत राहिलं, मौन व्यापत राहिलं. मौन भारत राहिलं. पानिपतापासून काही अंतरावर ‘काला आम’ नावाची जागा आहे. पानिपतच्या तीनही युद्धांची आठवण म्हणून तेथे स्मारक उभे राहिले आहे. स्थानिकांसाठी तो जॉगर्स पार्क आहे. आपल्या मराठी मनासाठी तो तसा कसा असू शकेल? मयुरेश आणि मी ते सगळं बघून झाल्यावर एकही अक्षर न बोलता केवळ मावळतीचा सूर्य अंगावर घेत बसून राहिलो. लाख मराठ्यांचा गहिवर आला होता का दाटून, माहीत नाही. कुरुक्षेत्र आणि पानिपत ही नरसंहाराची दोन प्रतिकं आजूबाजूला असणे हा योगायोग अंगावर येत होता का, माहीत नाही. आमच्या अवतीभवती कोण होतं, माहीत नाही. त्या सायंकाळी मौन तेवढा मनात रेंगाळत बसलं होत, इतकंच काय ते आठवतं.

इतक्या ठिकाणी, इतक्या जागी फिरलो. दर वेळेला या मौनाचं आकर्षण वाढत गेलंय. अनेकविध रुपात ते भेटत आलंय, मौनाचं गारुड कायम राहिलंय. मध्यंतरी काही ओळी वाचल्या होत्या....

क्षितिज उभे डोळ्यात सांजते,

चंद्र उन्हाची नसांत शिंपण

गोकुळात वाळूत चालते

रात्ररात्र शब्दांची गुंफण!

राधा-कृष्णाच्या प्रेमाचे वर्णन करणारे हे शब्द सुंदरच आहेत.  पण, मनात विचार आला. राधा-कृष्णाला शब्दांची गरजच भासली नसेल. एकरूप होते म्हणतात ना ते! रात्र रात्र भर, वाळून बसून, त्यांची शब्दांची नव्हे, तर मौनाचीच गुंफण चालत असावी. त्यांचे मौनच इतके बोलके असावे की शब्दांचा अनावश्यक भार नकोसाच वाटत असणार. कुणास ठाऊक? रेंगाळत असेल का तेथेही आजही असे मौन. जाऊन बघावे का एकदा कालिंदीच्या काठावर? मौनाचं ते दिव्य रूप बघायला…. आणि मग मौनात विरून जायला….!

आगुंबे झिरपलंय तना-मनात!

‘स्वदेस’ बघितला असेल ना! शाहरुखवाला.. चेक्सचे मस्त शर्टस घातलेला मोहन.. आणि ती गायत्री जोशी. म्हणजे कांदे-पोहे वाला कार्यक्रम करायचाच असेल तर हिच्यासाठी करावा, अशी वाटणारी गायत्री! ते वाईचे काठ, नासा बॅकग्राऊंड, ‘यूँ ही चला चल’ म्हणणारा मकरंद देशपांडे… बहोत कुछ था! या सगळ्या गर्दीतली ती ‘कावेरी अम्मा’ आठवते का? शाहरुखला सांभाळणारी… दाक्षिणात्य टोन घेऊन बोलणारी. तर सांगायचंय हे की माझ्यापुरती ही कावेरी अम्मा फक्त  पडद्यावर मर्यादित राहिली नाही. अशीच एका कावेरी अम्मा मला प्रत्यक्षातही सापडली होती. तशीच क्रीम किंवा कुठल्या तरी हलक्या रंगाची दाक्षिणात्य साडी नेसणारी. तशीच मार्दवाने बोलणारी पण कर्तेपणाचा अलंकार ल्यालेली. ती ही पार पश्चिम घाटात, कर्नाटकात. आपण विदर्भात म्हणतो ना तसल्या छटाकभराच्या गावात.. अगुंबे नावाच्या!

भारतातील सर्वात जास्त पाऊस ज्या काही ठिकाणांवर पडतो त्यातले एक अगुंबे! पाऊस धो..धो पडतो म्हणजे काय होतं ते अगुंबेत अनुभवावं.. पाच वर्षे झाली जाऊन तिथे… चित्र धूसर झालंय..पण ते पावसाचं पाणी पापण्यांवर पडल्यानंतर होत तसं… डोळे मिटून घ्यावे आणि तो पापण्यांवरचा थेंब अनुभवावा तसं अगुंबे आठवतंय. घाटातील वळणदार रस्ते चढून या डोंगराळ गावात पोहोचलो तो जुलै महिना होता. म्हणजे तिथला सर्वाधिक पावसाचा महिना.. सरासरी २५०० मिमी पेक्षा जास्त पावसाचा.  गावाला मध्यभागी छेदणारा पायवाटेपेक्षा जरासा मोठा रस्ता. आणि दोन्ही बाजूला कौलारू घरे… याच रस्त्याच्या सुरुवातीला अगुंबेच्या कावेरी अम्माचे घर होते. लाकडी जुने बांधकाम, पुरुषभर उंचीची भलीमोठी दगडी ओसरी. बसायला लाकडी बाके अन् खुर्च्या.. जाड महाग लाकडाचे नक्षीदार दार आणि वाकून आत प्रवेश केला की भला मोठा चौक.. वर छप्पर नसलेला आणि उघडं आकाश किंवा चांदणं थेट अंगावर घेणारा. आम्ही होतो तेव्हा या चौकात पाऊस धाडधाड कोसळायचा आणि उतरत्या छपरांवरून धारा ताल धरत नाचायच्या. उतारावरून कोसळणारा थेंब फुटण्याचा खेळ निवांत बघत राहावं, अशी जागा. चौकाच्या मध्यभागी आपल्या सर्वांच्या कल्पनेत रुतलेलं हुबेहूब तुळशी वृंदावन आणि चौकाच्या सभोवताल सगळ्यांच्या राहण्याच्या खोल्या.

घरच्या मुख्त्यार असलेल्या,  सावकाश पावले टाकीत, आपला भारदस्त देह सांभाळीत घरभर फिरणाऱ्या कावेरी अम्मांचा दरारा त्या वाड्यात सर्वत्र जाणवायचा. गावची पाटलीण असते, तशा त्या गावातील प्रमुख होत्या. भरल्या घराचा अनुभव देणारा तो वाडा. ओसरीवर बैठे खेळ खेळणाऱ्या परकर-पोलक्यातील मुली, आरामखुर्चीवर पेपर वाचत बसलेले काका, अखंड जपमाळ खेळविणारी वयस्क आजी आणि काम करणाऱ्या बायका. या सगळ्यांवर कावेरी अम्मांचा धाक, वरदहस्त आणि वरचष्माही होता.  पहाटे पाच वाजता उठून ही बाई त्या वाड्याचा कारभार हाती घ्यायची तो रात्र ओसंडून निजेपर्यंत. अख्ख्या घरावर जुन्या घरंदाजपणाची आणि हातून निसटून चाललेल्या लोभस गतकालाची छाप होती. वापरण्याच्या भांड्यांपासून ते पाणी तापवण्याचा भल्या थोरल्या बंबापर्यंत अनेक गोष्टी तांब्याच्या. न्हाणीघर इतकं मोठं की पाय पसरून झोपावं. वाड्याचे रुपांतर होम स्टे मध्ये झाल्याने येणाऱ्या-जाणाऱ्यांसाठी काही कायमच्या सोयी. वरच्या मजल्यावर बाहेरच्यांची राहण्याची सोय. गज असलेल्या जुन्या खिडक्या. कमीतकमी प्रकाश आणि सकाळच्या वेळी खिडकीतून येणारी सूर्यकिरणांची तिरिप. सबंध वातावरणातील भिजलेपण वाड्याच्या रंध्रारंध्रात भिनलंय असं सारखं वाटत राहायचं.

या वाड्यात दोन की तीन दिवस राहिलो. केळीच्या पानांवर वाढला जाणारा गरमागरम भात, त्याचे वेगवेगळे प्रकार, नेहमीच्याच पण दाक्षिणात्य पद्धतीने केलेल्या भाज्या, लोणची आणि पापड. या सगळ्यांच्या जोडीला कावेरी अम्मा आणि तिच्या धाकाने इतर महिलांनी आस्थेने केलेली वास्तपुस्त. आगुंबे अनेक अंगांनी आणि रंगांनी आत उतरलंय.

आगुंबेतील घरही मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण, छोटेखानी, उतरत्या छपरांची आणि अफलातून रंगांची! त्या संबंध पश्चिम किनारपट्टीवरील घरांच्या रंगांचं मला मोठं अप्रूप आहे. कोकणापासून केरळापर्यंत फिरताना घरांची विशेष रंगसंगती माझे लक्ष वेधून घेते. म्हणजे आपल्याकडे रंग लावताना जरा हलका, क्रीम कलर हमखास मिसळलेला अशी घरं दिसतील. तिथे म्हणजे फिक्का रंग वगैरे प्रकारच जगात अस्तित्वात नसावे असं वाटत राहात. भडक लाल, पिवळा, जांभळा वगैरे एकदम डेंजर लाईक कलर्स. अनिल शर्माच्या एकाच पिच्चरमध्ये नाही का अमरिश पुरी, डॅनी, प्रेम चोप्रा असे डेंजर डेंजर लोक राहायचे. तसे एकाच रंगात सगळे हे भडकभुडक कलर्स.. पण मला मजा येते ही घरं बघताना. आगुंबेतही तसलंच काहीसं चित्र होतं. आम्ही गेलो तेव्हा लोक शाकारणी करीत होते. गावाच्या मध्यभागी पडकी दगडी शाळा आणि त्याला वळसा घालून गेलं की एक मोठा रस्ता आणि काही लहान गल्ल्या. गावं संपल्यात जमा. कुठेही उभे राहा, असंख्य पक्ष्यांचे असंख्य अनोळखी आवाज.

मालगुडी डेज आठवते का? त्यातील काही एपिसोडसचं शुटिंग या गावात झालं होतं. आणि घरातलं शूटिंग थेट कावेरी अम्माच्या वाड्यातच. म्हणजे आम्ही तीन दिवस जेथे राहिलो त्याच वाड्यात. मालगुडी डेज आणि आर. के. नारायण यांचं आपल्याला आकर्षण असतं. विशेषत: दूरदर्शनवर पालनपोषण झालेल्यांना तर नक्कीच! त्याच वाड्यात आपण राहतोय म्हटल्यावर का कुणास ठाऊक पण लय भारी वाटत होतं.

निघण्याच्या काही तास अगोदर कावेरी अम्मांना म्हटलं, तुमच्यावर लिहिणार आहे मी, बोलायचंय. ‘माझ्यावर काय बोलायचं अन‌् काय लिहायचं’. पण, तरी त्या बोलल्या. सकाळची सगळी कामे बाजूला ठेवून. तिखटा-मिठाच्या आणि मसाल्यांच्या भल्या-थोरल्या डब्याशी खेळत. घड्याळात सकाळचे सहा वाजले होते तेव्हा बोलणे सुरू केले. थांबलो तेव्हा तास उलटून गेला होता.

आगुंबे गावाचा परिसर ‘रेड कॉरिडॉर’ च्या पट्ट्यातील. माओवादाने प्रभावित. सुरक्षा दलाचं लक्ष कावेरी अम्माच्याही वाड्याकडे असतं. ‘ते लोक येतात का?’. बाई बोलेनात. ३-४ वेळा विचारल्यावर म्हणाली,‘ तू आलास-जेवलास ना. तसं आणखी कोण कोण येत राहातं. प्रत्येकाला कसं  विचारणार’. मी मग पुढे काही रेटलं नाही.

कर्नाटकात आयुष्य गेलेली ही बाई, अस्खलित मराठीत बोलायचं. कानडी हेल काढत. सानुनासिक. कारण, तिचं मूळ मराठी होती. कारण ती कावेरी अम्मा नव्हती. तिचं खरं नाव होतं. कस्तुरी अक्का शेणॉय!

२०१३ मध्ये गेलो होतो. आता बरोबर पाच वर्ष उलटली. धो-धो पडणारा पाऊस, रस्त्यांवरून वाहणारे पाट, चिंब भिजलेली घरे आणि ओसऱ्या. आगुंबेला पुन्हा जाणं होणारही नाही आयुष्यात कधी, पण किंचित कुरळ्या केसांची  सत्तरीची कावेरी अम्मा ऊर्फ कस्तुरी अक्का, तिचा १२० वर्षे जुना वाडा आणि ते अख्खं जग… स्टिल कॅमेऱ्यानं टिपलंय मनाच्या. वारंवार हा अल्बम उघडून बघण्यासाठी!

…………………………….

हिमाचल के प्यार मे सब जायज है!

पठाणकोट सोडलं आणि काही अंतर जात नाही तोच बनवारीने, गाडीच्या ड्रायव्हरने, एसी बंद केला. तो बंद करायचा अवकाश अन् दिल्ली, हरयाणा आणि पंजाबच्या उन्हाने होरपळलेल्या आणि कॉम्प्लेक्शन गमावू बघत असलेल्या  आमच्या गाडीतील यच्चयावत जीवांनी एकच गलका केला. एसीविना आता आपले कसे होणार ही मर्त्य जीवांना पडणारी काळजीही स्वाभाविकच. ‘पहाडी शुरू हो रही है’, बनवारीने जाहीर केले आणि आपण  हिमाचलच्या पायथ्याशी येऊन पोहोचलो आहोत याची जाणीव झाली. पहाडी शुरू होण्याचे आणि एसी बंद करण्याचे प्रकरण चार वर्षापूर्वीही अनुभवले होतेच. तर, पठाणकोट सोडले आणि उण्यापुऱ्या दोन तासात ‘हवा बदल रही है’ चा अनुभव येऊ लागला. स्वत:च्या मनाला सांगितले, वेलकम टू हिमाचल प्रदेश!

चार वर्षांपूर्वी शिमला,मनालीला गेलो होतो तेव्हा हिमाचलची पहिली नजरानजर झाली होती. त्या नेत्रपल्लवीने डोक्यात टिकटिक वाजवले और प्यार हो गया. तसा मी बऱ्यापैकी भटक्या जमातीचा माणूस आणि भारताच्या १०-१५ राज्यांमधून प्रवासही करून झालाय. पण, हिमाचलच्या प्रेमाची मी लाल किल्ल्यावरून कबुली द्यायला तयार आहे. तसा तर शेरशहा सुरी वाला ग्रँड ट्रंक रोडही मनात ठसलाय, पण त्या फ्लर्टिंगची गोष्ट पुन्हा केव्हा तरी.! गुलमर्गच्या बर्फापासून ते अलेप्पीच्या बॅकवॉटरपर्यंत अनेक गोष्टी सॉलिडच होत्या. पण, शाहरुखला हात फैलावून साद घालायची असेल तर त्याने ती फक्त हिमाचलातच घालावी, असे कायमच वाटत आले आहे. कारण काय तर काही नाही,  हिमाचल के प्यार मे सब जायज है!

प्रवासाबद्दलचे आपले फेव्हरेट वाक्य म्हणजे ‘जर्नी इज ऑलवेज ब्युटिफुल दॅन डेस्टिनेशन’ आणि हिमाचलात तर त्याची जागोजागी प्रचिती येत राहते. माझ्यासारख्या फोटोग्राफी न येणाऱ्या माणसाला हिमाचल नाराज करीत नाही. मोबाइल कॅमेरा काढावा आणि डोंगराच्या कुठल्याही वळणावरून दिसणाऱ्या दृश्यावर तो धरावा, फोटो ओकेच येणार. हिमाचलचे सौंदर्य आहेच तसे! तसेही ज्याने एकदा हिमालय आणि माधुरीचे स्माइल अनुभवले तो यापैकी कोणतीच गोष्ट विसरू शकत नाही. माझ्यासाठी हिमाचलही तसाच आहे. प्रिन्सेस डायना आणि माधुरीच्या कॉम्बिनेशनवाला.

पाइन्स आणि इतर असंख्य वनस्पतींनी हिमाचलचे डोंगर समृद्ध आहेत. या झाडांच्या गळून पडलेल्या पानांचा झाडोरा वाळल्यावर एकदमच आकर्षक दिसतो. काळ्या- चॉकलेटी खोडांची झाडे आणि पिवळे गवत नजरेला अशी काही भुरळ घालते, की आपला एकदम फुल स्वेटरवाला ऋषी कपूर होऊन जावा. मनालीचे हिडिंबा मंदिरही असेच, मनात भरलेले आणि कॅनव्हासभर पसरलेले.

यावेळचा डलहौसीचा टूर म्हणजे तर ऋषिकेश मुखर्जी आणि यश चोपडांचे कॉम्बिनेशन होता. सगळ्या जाणिवा जागृत ठेवून अनुभवले तर डलहौसी मजाच आणते. आम्ही पोहोचलो त्या रात्री सोसाट्याचा वारा आणि अशी काही थंडी होती की बॅगेतले फुल स्वेटर्स काढावेच लागले. आणि दुसऱ्या दिवशीचा भल्या सकाळचा मॉर्निंग वॉकही अप्रतिम.

डलहौसीचा गांधी चौक म्हणजे त्या गावचा मुख्य चौक. हे हिल स्टेशन अद्यापही अंगाखांद्यावर ब्रिटिश खाणाखुणा मिरवतंय. रस्किन बाँडची पहाडी वर्णन वाचून जावीत आणि डलहौसीत ती जोखून बघावी. साधर्म्य हमखास आढळणार. त्या चौकातून एक लहानसे उजवे वळण घेऊन दरीच्या कडेकडेने एक रस्ता पकडला आणि चालू लागलो की वाट हळुवार निमर्नुष्य होत जाते. ज्या कुठल्या कोलाहलातून आपण आलो असेल तो फिका होत जातो आणि अवतीभवतीची शांतता तुमच्या भोवती गुरफटत जाते. मोबाइल आत टाकावा, मोदी-राहुलची आणि आपल्याशिवाय ऑफिसचे काय होणार ही चिंता दूर फेकावी आणि गप तोंड बंद ठेवून चालत राहावे. पहाडी पक्ष्यांचे आवाज, झाडांमधून वाहणारा वारा, दूरवर दिसणाऱ्या टेकड्यांवर उतरलेले धुके आणि आरामात पहुडलेली शांतता हा पुस्तकातील वर्णनांचा भाग उरत नाही. चित्तवृत्ती शांत करणे हे जर अध्यात्म असेल तर हिमाचलची डलहौसी तुम्हाला त्याची जाणीव करून देते. कपडे खराब होण्याची चिंता न करता डोंगर उतारावरील गवतावर बसून जावे, गुमान डोळे मिटून भवताल अनुभवत राहावा. कुणास ठाऊक, कदाचित याच वळणावर स्पर्शून जाईल त्या घनसावळ्याची सावली! हिमाचलमे सब जायज है….

मंदार मोरोणे, नागपूर

७७७५०९५९८६